Yüzey şekilleri: İran bir bütün olarak Alp dağ kuşağı içinde yer alır. Ortalama yüksekliği 1500 m civarında olan ülkenin kuzeyinde Elburz, güneyinde Zagros dağları uzanır. Bu iki dağ kuşağı arasında kapalı havzalar ve platolar yer alır. Elburz dağlarında volkan konilerinden oluşan bazı tepelerin (Damavend tepesi) yüksekliği 5000 m'yi aşmaktadır. Türkiye'deki Güneydoğu Toros dağlarının İran'daki uzantısını oluşturan Zagros dağları, Basra Körfezi ve umman Denizi kenarları boyunca yükselir. İç kısımlardaki çöller ve çukur sahalarda tuzlu bataklıklar yer alır. Bu çöllerin en önemlileri tuzlu çöl anlamına gelen kuzeyde Deşt-i Kebir ve güneyde Deşt-i Lût'tur.
Ülkenin kuzeyinde dünyanın en büyük gölü olan Hazar Denizi yer alır. Bu denizin yüzeyi, deniz seviyesinin 30 m kadar altındadır, ülkenin kuzeybatısında ise kısa boylu akarsuların döküldüğü ürmiye Gölü bulunur.
İklimi ve bitki örtüsü: İran'da yazları sıcak, kışları soğuk geçen karasal iklim etkilidir. Ülkenin güneybatısında mayıs ile eylül arasında saatte hızı 100 km'yi aşan "100 gün rüzgârı" denilen şiddetli ve sıcak rüzgârlar eser. Bu rüzgârın estiği günlerde sıcaklık çok yükselir. Ülkenin iç kısımlarına çok az yağış düşer.
Burada gerek yıl ve gerekse gün içinde sıcaklık değişmesi çok fazladır. Meselâ çöllerde, günlük sıcaklık değişmesi 60°C'yi bulur. Buna karşılık Hazar Denizi kıyılarında ılık ve yağışlı bir iklim görülür. Elburz dağlarının Hazar'a bakan yamaçları fazla yağış alır (1300 mm). Basra Körfezi kıyılarında ise kışları biraz daha ılık olan, yazları çok sıcak ve nemli geçen tropikal iklim etkilidir. Ülkenin güney kesiminde sıcak bölgelerde yetişen ağaç ve çalılar görülür. İç kısımlardaki kurak sahalar cılız bozkırlarla kaplıdır. Hazar Denizi kenarları ve Elburz dağlarının yamaçları gür ormanlarla örtülüdür.
Nüfusu ve yerleşmesi: İran, çeşitli etnik grupların tarih boyunca yerleştiği ve yaşadığı bir ülkedir. Ülke nüfusunun çoğunluğunu İranlılar oluşturur; Arap, Türk ve Moğollar da bulunur. Ayrıca göçebe bir hayat yaşayan gruplar da vardır. Nüfusu 1,5 milyonu aşan konar-göçerler, Türk soyundan olan Kaşgayi ve Bahtiyarilerdir. Ülkenin kuzeybatısında ise Azerî Türkleri yaşar ve Türkçe konuşurlar.
İran'ın doğal şartlarına bağlı olarak nüfus dağılışı son derece düzensizdir. Nüfusun büyük bir bölümü, kuzeyde Hazar Denizi kıyılarında, batıdaki tarımsal alanlarda ve Zagros dağlarındaki vadilerde toplanmıştır. İran, nüfus artışı fazla olan ülkeler arasındadır.
Ülkenin en büyük yerleşmesi başkent Tahran, Elburz dağlarının eteğine kurulmuştur. Şehrin çevresinde ise hemen çöller başlar. Dağdan gelen kaynak suları, çınar ağaçlarının yer aldığı şehrin ana caddeleri boyunca yapılmış kanallardan akıtılır.
Tahran'da bankalar, ticarethaneler, dokuma, gıda, kimya ve elektrikli makine tesisleri görülür. Buradan hava ve demir yolu ile ülkenin her tarafına bağlantı sağlanır. Bir vaha şehri olan İsfahan, tarihî eserlerle (cami, saray) süslüdür. Meşhed, dinî bir merkez olması yanında, geneneksel el sanatları, özellikle halı dokuma, altın mücevher, metal ve seramik işletmeleri ile de tanınır. Bu kentde; şeker, çelik ve çimento fabrikaları ile bazı imalât sanayiine ait tesisler kurulmuştur. İran Azerbaycanı'nın önemli şehri olan Tebriz'in etrafı dağlarla çevrilidir. Burada mozayiklerle süslü binalar, camiler, ağaçlı geniş caddeler ve pazarlar görülür. Gıda, dokuma, kimyasal madde üreten tesisler ve tabakhaneler yer alır. Kum ise kutsal sayılan önemli merkezler arasındadır. |
